թրբանճյան ընծայարան

1850-ական թվականների սկզբին Ալեքսանդրապոլում՝ վանքի կարիքները հոգալու համար հիմնվեց հայ երիտասարդներից կազմված մի ընկերություն: Ընկերության նախագահ դարձավ հայտնի բանասեր Կարապետ Կոստանյանի հայրը` Հովսեփ ավագ քահանա Կոստանյանը: Իսկ վանքում նրա ներկայացուցիչ և փոխնախագահ ճանաչվեց տիրացու Մինաս Հարությունյանը, հետագայում Մինաս քահանա Հարությունյան/Վահանյանը` Երվանդ Տեր-Մինասյանի պապը, որը նաև այդ դպրոցի առաջին ուսուցիչն էր: 1856-1857թթ. այստեղ բացվել է կիսագիշերօթիկ դպրոց: 1872թ. այն ունեցել է 63 աշակերտ, 32-ը` գիշերօթիկ, 32-ը` երթեւեկ: 1887թ. եղել է երկդասյա դպրոց` հինգ բաժանմունքով: 1896թ. ցարական կառավարությունը փակել է այն. վերաբացվել է տաս տարի անց: 1907թ. դարձել է երկսեռ ծխական դպրոց` գործելով Ղփչաղ (Հառիճ) գյուղում: 1907-1908 ուս. տարում ունեցել է հինգ ուսուցիչ, 109 աշակերտ:

  1913-1914 ուս. տարում դարձել է վեցամյա, հետագայում` միջնակարգ: 1887-1889թթ. Հառիճի դպրոցում է սովորել է Ավ. Իսահակյանը: 1890-ականներին Հառիճավանքում ապաքինվել և գործունեություն է ծավալել Կոմիտաս վարդապետը: Հարկ է նշել, որ Հառիճ գյուղում է ծնվել նաև Երվանդ Տեր-Մինասյանը և տարրական կրթությունն ստացել է տեղի ծխական երկդասյան դպրոցում: Հառիճավանքի վանական ընկերության հիմնադիր անդամներն էին Աղաբեկ Տիգրանյանը, Հովսեփ ավագ քահանա Կոստանյանը, Գրիգոր Վեքիլյանը, Բարսեղ Խախանուշյանը և ուրիշներ: Ընկերության նպատակն է եղել նորոգել և պահպանել Շիրակի ճարտարապետական գոհարներից մեկը` Հառիճ գյուղի Ս. Աստվածածին տաճարը: Ընկերության եկամտի աղբյուրը հիմնականում անդամավճարը և նվիրատվությունն էր: Նորոգումն իրականացրել են Գյումրի քաղաքի նշանավոր տարբեր վարպետներ, որոնցից էր նաեւ Թաթոս Անտիկյանը:

  Հառիճի վանական ընկերության անդամներ են եղել ժամանակի նշանավոր դեմքեր, այդ թվում Ավետիք Իսահակյանի ծնողները` Սահակ Նիկողոսի Իսահակյանը և Ալմաստ Գաբրիելի Իսահակյանը: Ընկերության գործունեությունը լավ արձագանք է գտել, նրան անդամագրվել են ոչ միայն Շիրակի գյուղերից ու քաղաքներից, այլև Արևմտյան Հայաստանից, Ռուսաստանից, նույնիսկ` օտարազգիներ: Հառիճավանքի ընկերության նախագահ, կրթական նշանավոր գործիչ Հովսեփ Կոստանյանի անմիջական ղեկավարությամբ` Հառիճում կառուցվել են բազմաթիվ տնտեսական շենքեր, հյուրասենյակներ:

Հառիճավանքի ընկերության ջանքերով վերաբացվել է Հառիճի դպրոցը, որը դարձել է Գևորգյան հոգևոր ճեմարանի նախապատրաստական բաժանմունք: Հառիճավանքի ընկերությունը գործել է մինչև 1910-ական թվականները, գրեթե 70 տարի խոշոր միջոցներ է ծախսվել վանքի նորոգման ու պահպանության և Հառիճի դպրոցը պահելու համար:

Խորհրդային տարիներին Հառիճավանքում գործել է հանրակրթական դպրոց, այնուհետև թանգարան:

Հառիճավանքում կրթական կյանքը վերածնվեց 2011թ.: Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի  շնորհիվ և Թրբանճյան Ընտանիքի միջոցներով Գեւորգյան հոգևոր ճեմարանին կից Հառիճավանքում վերաբացվեց հոգևոր  ընծայարան: 2012-2019 թթ. Հառիճավանքում կատարվել են մեծածավալ շինարարական աշխատանքներ`բարեկարգվել է վանքի տարածքը, հիմնովին վերանորոգվել Ս. Աստվածածին եկեղեցու հյուսիսային ավանդատունը, ամրակայվել Վանքի պատերը, կատարվել տանիքային աշխատանքներ:

2017թ. Ամենայն հայոց կաթողիկոս Ն.Ս.Օ.Տ.Տ Գարեգին Բ-ի և Թրբանճյան ընտանիքի անդամների կողմից Հառիճավանքում տեղի ունեցավ Վեհարանի հիմնովին վերանորոգված մասնաշենքի նորամուտի  արարողությունը:

Վերաբացումից հետո ընծայարանն ուներ 8 ուսանող, առաջին Տեսուչը եղել է Տ. Հարություն աբղ. Կիրակոսյանը:

2012թ. Թրբանճյան ընծայարանը ստացավ ավագ դպրոցի կարգավիճակ, Տեսուչ նշանակվեց Տ. Նշան աբղ. Հմայակյանը:

2017թ. Հառիճի Թրբանճյան ընծայարանի տեսուչ նշանակվեց Տ. Ղևոնդ աբղ. Սաղաթելյանը:

2022թ-ից Հառիճի Թրբանճյան ընծայարանի տեսուչն է Տ. Վաչե աբղ. Մկրտչյանը։

2012թ.-2021թ. Հառիճի Թրբանճյան ընծայարանը տվել է 90 շրջանավարտ, որից ճնշող մեծամասնությունը ընդունվել է Գևորգյան հոգևոր ճեմարան և առանձնացել իրենց պատրաստվածությամբ: Այլ բուհեր ընդունված շրջանավարտները ևս իրենց ուսման մեջ աչքի են ընկնում բարձր առաջադիմությամբ, կարգապահությամբ և մարդկային բարձր արժեքներով:Հառիճի Թրբանճյան ընդունված սաների ամբողջ հոգսը հոգում է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը։